دستگاه تناسلى حیوان نر (Male Reproduction organs)
 
دستگاه تناسلى دام نر از سه قسمت تشکیل شده است. بیضه‌ها (Testis)، غدد ضمیمه (Accessory glands)، آلت تناسلى (Penis)، یا قسمت خارجى دستگاه تناسلى.
     بیضه‌ها
بیضه‌ها عضو اصلى دستگاه تناسلى حیوان نر را تشکیل مى‌دهد. وظیفه بیضه‌ها تولید اسپرم و ترشح هورمون است. بیضه‌ها به‌وسیله کیسه‌ائى به نام کیسه یا اسکروتوم در خارج از حفره بطنى و در ناحیه مغابنى (Inguinal) آویزان هستند.
 
دو بیضه تقریباً مساوى و کمى قابلیت ارتجاح دارند. اسپرم در بیضه‌ها تولید مى‌شود (عمل تشکیل اسپرم در بیضه‌ها به‌طور مداوم صروت مى‌گیرد). بافت بیضه‌ها فعالیت زیادى دارند، به‌طورى که در گاو نر یک گرم از بافت بیضه مى‌تواند روزانه به‌طور متوسط ۱۰۶ ٭ ۹ اسپرم تولید کند، به‌عبارت دیگر، ۶۰۰۰ اسپرم در دقیقه، در بعضى از حیوانات بیضه‌ها و غدد ضمیمه تناسلى در فصل جفتگیرى از خود فعالیت نشان مى‌دهند، در صورتى‌که در حیوانات اهلى تولید اسپرم با تغییرات جزئى در فصول مختلف، در تمام طول سال صورت مى‌گیرد. اپیدیوم (Epididymis): که عبارت از مجراى پیچ در پیچ و طویلى است که عمل آن، گرفتن اسپرم، نگهدارى اسپرم، حمل اسپرم، متراکم و بالغ کردن اسپرم، ذخیره اسپرم و تغذیه اسپرماتوزوئید است.
     غدد ضمیمه
- کیسهٔ منى (Seminal): این غدد به تعداد دو و در زیر رکتوم قرار گرفته و عمل آن رقیق کردن و تهیهٔ محیط مناسب براى تغذیهٔ اسپرماتوزوئید است.
 
- پروستات (Prostate): غدهٔ فردى است و مایع رقیق‌کننده‌اى به هنگام انزال ترشح مى‌کند.
 
- کوپر (Cowper): غدد کوپر دو عدد بوده و ترشحات آنها سبب سهولت حرکت اسپرم‌ماتوزوئید مى‌شود. غدد ضمیمه به‌طور مداوم ترشح مى‌کنند ولى ترشح آن در موقع جفت‌گیرى شدیدتر است.
     آلت تناسلى یا قضیب
عضو اصلى جفتگیرى دام نر که اسپرماتوزوئیدهاى تولید شده پس از عبور قسمت‌هاى مختلف دستگاه تناسلى به‌وسیلهٔ این عضو در داخل دستگاه تناسلى حیوان ماده ریخته مى‌شود.
 
در حیوانات نر جوانى که به‌منظور تولید گوشت پرورش داده مى‌شود، بیضه‌ها در آورده مى‌شوند و یا با قطع کردن بند بیضه مانع جریان خون در بیضه مى‌شوند به‌عبارت دیگر، حیوان اخته (Castrete) مى‌شود.
 
عمل اخته کردن سبب مى‌شود که حیوان آرام شده و از شرارت دام کاسته شود و شرور نشود و در نتیجه، کارهاى مدیریت راحت انجام مى‌گیرد، در بعضى از انواع سبب افزایش کیفیت گوشت مى‌شود. مزه و طعم گوشت به‌علت تجمع چربى در میان عضلات افزایش پیدا مى‌کند.
 
اخته کردن موجب کاهش سرعت رشد عمومى بدن و محدودیت رشد عضلات و تولید گوشت مى‌شود. سن اخته در دام‌هاى مختلف فرق مى‌کند. به‌طورکلى هرچه دام جوانتر باشد اخته کردن ساده‌تر و خطرات آن کمتر است.
 
دستگاه تناسلى حیوان ماده (Femal Reproduction Organs)
 
کار دستگاه تناسلى پستانداران ماده تولید تخمک، لقاح تخمک و پرورش تخم لقاح شده مى‌باشد و از قسمت‌هاى تخمدان‌ها، مجراى تخمدان، رحم، مهبل، ناحیهٔ فرج تشکیل گردیده است.
     تخمدان‌ها (Ovary)
تخمدان‌ها برخلاف بیضه‌ها در حیوان نر در داخل محوطهٔ بطنى باقى‌مانده‌اند. تخمدان‌ها دو وظیفه دارند: ۱. تولید تخم ۲. ترشح هورمون (استروژن، پروژسترون و رلاکسین).
 
شکل و اندازهٔ تخمدان‌ها برحسب نوع حیوان و در هر حیوان در مرحلهٔ فحلى متفاوت است. تخمدان شامل دو بخش مرکزى و یا داخلى و خارجى است. منطقهٔ خارجى منطقهٔ تولید تخمک یا اوول (Ovul) است. برخلاف اسپرماتوزوئیدها در دام نر که به‌طور مرتب تولید مى‌شود تولید اوول یا اووژنژ (Ovogenes) متفاوت است و این تناسب بستگى با سیکل تولیدمثل حیوان دارد. در هر دوره فقط مقدار خیلى کمى اوول خارج مى‌شود. تعداد تخمک‌هاى حاصل شده در هر دوره برحسب نوع حیوان متفاوت است در گاو و مادیان تعداد آنها یک و به‌ندرت بوده لکن در خوک، سگ و خرگوش چندین عدد مى‌باشد (شش تا ۱۴ عدد).
 
در هر دورهٔ تناسلى یا تخمک‌گذارى در حیوان تغییراتى ایجاد مى‌شود که حالت طلب (Heat) یا فحلى نامیده مى‌شود که شامل علائم موضعى (متورم شدن لب‌هاى فرج، ترشح مایع کشدار و روشن که به‌صورت طنابى از گوشه پائینى فرج آویزان است) و علائم عمومى (اضطراب، کم شدن اشتهاء و ...).
     مجراى تخمدان یا لولهٔ تخم‌بر (Oviduct)
دیوارهٔ این مجراء از مژه‌هاى متحرک پوشیده شده است که در گاو به‌صورت لوله پرپیچ و خمى است که در حدود۲۰-۲۵سانتى‌متر طول دارد و از سه قسمت تشکیل شده است؛ قسمت اول از طرف شاخ‌هاى رحم که در حدود دوسوم طول ایدوکت را تشکیل مى‌دهد به نام تنگه (Isthmus)، قسمت وسط که گشادترین قسمت ایدوکت بودده و محل تلاقى تخمک با اسپرماتوزوئید است؛ قسمت سوم یا شیپور فالوپ (Infundibulum) که مجاور تخمدان بوده و عمل آن گرفتن تخمک در موقع اوولاسیون مى‌باشد.
     رحم (Uterus)
رحم عضوى عضلانى است که تخمک لقاح شده در آنجا ثابت گشته تغذیه و محافظت شده، رشد و نمو مى‌کند و براى زایمان آماده مى‌شود.
 
رحم گاوى دو شاخه بوده عبارت از یک نوع کیسه کوچکى است که قسمت خلفى آن داراى مدخلى است که تا حدى مسدود بوده و به نام گردن رحم (Cervix) موسوم است (غیر از مواقع زایمان و فحلى گردن رحم به‌وسیلهٔ مایع چسبنده‌اى مسدود مى‌گردد، در موقع فحلى و زایمان تحت‌تأثیر هورمون‌هاى جنسى خودبه‌خود باز مى‌شود). دیوار گردن رحم مقاومتر، کلفتر و سخت‌تر از دیوار رحم و مهبل مى‌باشد و قسمت داخلى آن از بافت مخاطى پوشیده شده است.
     مهبل یا واژن (Vagina)
طول واژن در گاو در حدود ۲۵ سانتى‌متر است و در موقع جفتگیرى اسپرم به داخل آن ریخته مى‌شوند. مهبل خاصیت اتساع کامل داشته و سطح داخلى آن همواره به‌وسیلهٔ موکوس فراوانى لزج مى‌باشد در انتهاى این مجرا برجستگى گردن رحم به‌صورت گل شکفته مشاهده مى‌شود.
     ناحیهٔ فرج (Vulve)
فرج در امتداد واژن قرار گرفته و آخرین قسمت دستگاه تناسلى حیوان ماده است و داراى مقدار زیادى عضلات حلقوى و اسفنگتر است. فرج در گاو داراى لبه‌هاى نسبتاً کلفتى است.