تلقیح مصنوعى
 
تلقیح مصنوعى عبارت از گرفتن اسپرم (Semen) از دام نر، آزمایش آن، رقیق کردن آن و قرار دادن اسپرم رقیق شده در گردن رحم دام ماده فحل است بدون اینکه بین دام نر و ماده عمل جفتگیرى (Mating) انجام بگیرد.
     عوامل مساعد براى تولید اسپرم (Spermatogenisis)
منى یا اسپرم (Semen) عبارت است از اسپرماتوزوئیدهائى است که در یک مایع به نام سمینال پلاسما (Seminal plasma) شناور هستند. سمینال پلاسما مادهٔ ژلاتینى سفیدرنگى است که از غدد ضمیمه مجراى اپیدیدیوم و غدد و زیکول سمینال و پروستات ترشح مى‌شود. اسپرماتوزوئیدها که مهم‌ترین ترکیب اسپرم و عامل بارورى حیوان ماده هستند در داخل بیضه‌هاى حیوان نر تولید مى‌شود.
 
در حیوانات اهلى تولید اسپرماتوزوئیدها دائمى است و بستگى به شرایط و عوامل محیطى دارد.
 
فاکتورهائى که در تولید اسپرم دخالت دارند عبارتند از:
 
سن حیوان، ترشح غدد داخلی، درجهٔ حرارت محیط، نور، تغذیهٔ حیوان، روش اسپرم‌گیری، دفعات اسپرم‌گیری، بیمارى‌ها، ارث، فصل و نقل و انتقال حیوان.
 
اسپرم‌گیرى براى عملیات تلقیح مصنوعى در حیوانات باید به‌طور منظم و روى برنامه باشد، معمولاً از گاو نر هفته‌اى ۲ بار و هر دفعه دو مرتبه اسپرم‌گیرى مى‌کنند. اگر ۳ بار در هفته نیز عمل اسپرم‌گیرى صورت بگیرد، در کمیت و کیفیت اسپرم تغییرى نمى‌کند ولى بیشتر از ۳ بار در کمیت و کیفیت اسپرم تأثیر مى‌گذارد.
 
غلظت، حجم اسپرم در حیوانات مختلف متفاوت است مثلاً اسپرم گاو نر و قوچ داراى حجم کم و تعداد اسپرماتوزوئید زیاد است در صورتى‌که اسپرم اسب و خوک داراى حجم زیاد و اسپرماتوزوئید کم است علاوه بر این تعداد اسپرماتوزوئیدها و تراکم آنها در هر بار انزال نسبت به نوع دام نر متفاوت است.
     جدول حجم اسپرم و تعداد اسپرماتوزوئید در انسان و حیوانات مختلف
 
  نوع     حجم اسپرم ml     تغییرات حجم ml     تعداد اسپرماتوزوئید x 10 6     تعداد حیوان ماده‌اى که مى‌توان تلقیح کرد  
 
  انسان     ۳/۵     ۶-۲     ۱۰۰     -  
 
  گاو     ۶     ۸-۱     ۱۲۰۰     ۳۵۰  
 
  گاومیش     ۲/۵     ۴/۵-۰/۵     ۶۰۰۰     -  
 
  بز     ۱     ۲/۵-۰/۲     ۳۰۰۰     ۲۵  
 
  قوچ     ۱     ۰/۷     ۳۰۰۰     ۲۵  
 
  اسب     ۷۰     ۳۲۰-۳۰     ۱۲۰     ۶۰  
 
  خوک     ۲۲۵     ۵۰۰-۱۲۵     ۲۵۰     ۲۰  
     اهمیت تلقیح مصنوعى
یکى از روش‌هاى اصلاح‌نژاد در حیوانات، استفاده از دام‌هاى نر خوب و پربهره براى تولید اولاد بهتر است براى دستیابى به چنین هدفى تلقیح مصنوعى بهترین و آسانترین روش مى‌تواند باشد؛ زیرا با استفاده از تلقیح مصنوعى سریع‌تر مى‌توان صفات مطلوب دام‌هاى نر را به تعداد زیادى اولاد انتقال داد. بدین ترتیتب که با استفاده از تلقیح مصنوعى مى‌توان از اسپرم یک دام نر تعداد زیادى دام ماده فحل را بارور ساخت و در نتیجه در مدت زمان نسبتاً کوتاهى اثر یک حیوان نر خوب را چندین برابر بیشتر در گله و یا در منطقه منعکس نمود.
 
یک دام نر خوب و با صفات مطلوب در یک فصل جفتگیرى به‌صورت طبیعى فقط مى‌توان تعداد محدودى از دام‌هاى ماده را بارور سازد در حالى‌که با همین حیوان به‌وسیلهٔ گرفتن اسپرم و رقیق کردن و تلقیح به دام‌هاى ماده در یک فصل جفتگیرى تعداد بسیار زیادترى حیوان ماده را مى‌توان بارور نمود.
 
بنابراین با استفاده از این روش مى‌توان به‌طور متوسط از یک گاو نر حداقل به‌جاى ۱۰۰ گاو نر در امر بارورى استفاده کرد و بدین ترتیب از بین چندین گاو نر بهترین گاو نر را انتخاب و عامل اصلى اصلاح‌نژاد قرار داد. اگر در انتخاب گاو نر و یا گاوهاى نر دقت کافى به‌عمل آید مى‌توان تلقیح مصنوعى را بزرگترین عامل اصلى نژاد دام دانست. تلقیح مصنوعى امروزه در گوسفند، بز، خوک، اسب، سگ، حیوانات آزمایشگاهی، طیور و حتى در زنبور عسل انجام مى‌گیرد.
     محسنات تلقیح مصنوعى
۱. حیوان نرى که از نظر ژنوتیپ قابلیت بیشترى دارد، بهتر مى‌تواند در یک منطقه استفاده بدهد.
 
۲. جهت پى بردن به خصوصیات ژنوتیپى حیوان نر تخمى مدت زمان کمترى لازم است.
 
۳. کاسته شدن هزینهٔ نگهدارى گاو نر در گله.
 
۴. در حیوان ماده در موقع مناسب فحلى مى‌شود تلقح مصنوعى انجام داد که این هم سبب افزایش تولید مثل در گله مى‌شود.
 
۵. با استفاده از تلقیح مصنوعى امراض تناسلى مسرى جلوگیرى مى‌شود.
 
۶. از عوارض عضوى و روانى که ممکن است در جفتگیرى طبیعى اتفاق بیفتد جلوگیرى مى‌شود.
 
۷. از استفاده بیش از حد حیوانات نر تخمى جلوگیرى مى‌کند و بدین ترتیب عمر اقتصادى حیوان افزایش مى‌یابد.
 
۸. در حیوانات نر و ماده تفاوت ارتفاع و وزن را از بین مى‌برد و سبب سهولت در تلقیح مى‌شود.
 
۹. سبب سهولت اصلاح‌نژاد مى‌شود.
 
۱۰. حیواناتى که بایستى با یکدیگر جفتگیرى بکنند اگر در مسافت دورى از دور هم قرار دارند سبب از بین رفتن این مسافت مى‌شود.
 
۱۱. از نظر علمى دو رگه‌هائى که بایستى تولید بشوند سبب سهولت عمل مى‌شود و علاوه‌براین زمان کمترى مى‌گیرد.
   مراحل تلقیح مصنوعى
     جمع‌آورى اسپرم
براى جمع‌آورى اسپرم از واژن مصنوعى استفاده مى‌‌کنند. اساس واژن مصنوعى بر این خاصیت استوار شده است که بتواند جایگزین واژن طبیعى گردیده و با به‌کار بردن آن دام نر حالت عادى جفتگیرى طبیعى را احساس نماید و عمل انزال صورت گیرد. شرایطى که در واژن مصنوعى باید موجود باشد عبارتند از:
 
- حرارت: حرارت واژن مصنوعى باید تقریباً معادل درجهٔ حرارت واژن دام ماده باشد.
 
- فشار: فشارى که در حین عمل اسپرمگیرى به آلت حیوان نر وارد مى‌شود باید تقریباً معادل فشارى باشد که در واژن طبیعى وارد مى‌شود.
 
- لغزندگى: داخل واژن مصنوعى باید کمى لغزندگى داشته باشد تا پنیس حیوان به‌راحتى بتواند در آن داخل شود.
 
- ابعاد واژن مصنوعى باید متناسب با آلت دام نر باشد.
     آزمایش اسپرم
براى اینکه عمل تلقیح مصنوعى با موفقیت انجام بگیرد، اسپرم رقیق شده‌اى که براى تلقیح استفاده مى‌شود باید داراى تعداد کافى اسپرماتوزوئید زنده و فعال باشد. بدین جهت قبل از رقیق کردن اسپرم باید آن را مورد ارزیابى قرار داد تا بتوان با توجه به تعداد اسپرم فعال و زنده نسبت رقیق کردن را مشخص نمود.
     رقیق کردن اسپرم
علت و مزایاى رقیق کردن اسپرم به‌شرح زیر است:
 
۱. حجم اسپرم را زیاد مى‌کند.
 
۲. باعث مى‌شود با یک مرتبه اسپرم‌گیرى بتوان تعداد بیشترى از دام‌هاى ماده را بارور ساخت.
 
۳. اسپرماتوزوئید در محیط رقیق شده زندگى خود را بهتر حفظ مى‌کنند.
 
۴. تغییرات ناگهانى درجهٔ حرارت بر روى آنها کمتر مؤثر واقع مى‌‌شود.
 
۵. حفظ، نگهداری، انجماد و حمل آنها به نقاط دور دست امکان‌پذیر مى‌شود.
     نگاهدارى اسپرم
در شرایط عادى دورهٔ زندگى اسپرماتوزوئیدها خیلى کم است. با رقیق کردن اسپرم عمر اسپرماتوزوئیدها نسبتاً طولانى مى‌شود. در حرارت معمولى اسپرماتوزوئید‌هاى رقیق شده بیش از چند ساعت زنده نخواهند ماند، به‌تدریج ضعیف شده و از بین مى‌روند. در عمل براى طولانى‌تر کردن عمر اسپرماتوزوئیدها اسپرم را خنک مى‌کنند. در اثر خنک کردن علاوه‌بر اینکه عمر اسپرماتوزوئیدها بیشتر مى‌شود، از رشد و تکثیر باکترى‌هاى موجود در اسپرم نیز جلوگیرى مى‌شود. اسپرم رقیق و خنک شده را در حرارت بین (۵±) الى (۴±) درجه سانتى‌گراد به‌مدت ۴ روز مى‌توان نگهدارى کرد؛ ولى معمولاً پس از ۲۴ ساعت از قدرت بارورى آن کم مى‌شود. اگر قرار است اسپرم به‌مدت طولانى نگهدارى بشود باید اسپرم را منجمد نمود.
     تلقیح مصنوعى اسپرم
تلقیح اسپرم عبارت از قرار دادن اسپرم رقیق شده در گردن رحم دام مادهٔ فحل مى‌باشد (شکل تلقیح مصنوعی در گاو). براى انجام این عمل دام بایستى فحل باشد. براى تشخیص فحلى در حیوانات ماده از روش‌هاى گوناگون استفاده مى‌کنند، خود حیوان در موقع فحلى علائمى از خود بروز مى‌دهد.
     علائم فحلى
علائم فحلى در تمام حیوانات اهلى تقریباً یکسان است ولى ممکن است در رفتار آنها تغییراتى دیده بشود.